خطر کیست تخمدان در بارداری چیست؟ | انواع کیست تخمدان در بارداری

شنیدن خبر وجود کیست تخمدان در بارداری می‌تواند برای هر مادری نگران‌کننده باشد. با این حال، ارزیابی‌های بالینی نشان می‌دهند که این پدیده بسیار شایع‌تر از تصور عموم است و در اکثر مواقع، هیچ‌گونه خطری برای مادر یا جنین ایجاد نمی‌کند. طبق آمارهای ثبت‌شده در منابع معتبر فدراسیون بین‌المللی زنان و مامایی (FIGO)، حدود ۱ تا ۴ درصد از زنان باردار در سونوگرافی‌های اولیه خود با این تشخیص مواجه می‌شوند. بیشتر این توده‌ها کاملا خوش‌خیم و فیزیولوژیک هستند و به مرور زمان، بدون نیاز به مداخله پزشکی برطرف می‌شوند.

کیست تخمدان در بارداری چیست و چرا ایجاد می‌شود؟

پدیده کیست تخمدان در بارداری عمدتاً ناشی از تغییرات ساختاری و هورمونی شدیدی است که بدن مادر برای پذیرش و حفظ جنین متحمل می‌شود. این کیسه‌های حاوی مایع یا بافت جامد، اغلب در غربالگری‌های روتین سه‌ماهه اول بارداری شناسایی می‌شوند و منشأ آن‌ها در اکثر موارد، فرآیند طبیعی تخمک‌گذاری است که پیش از لقاح رخ داده است

 نقش تخمدان و تغییرات هورمونی در بارداری

با آغاز دوران بارداری، فعالیت سیستم غدد درون‌ریز به شدت افزایش می‌یابد تا محیطی امن برای رشد جنین فراهم شود. هورمون محرک فولیکولی (FSH) و هورمون لوتئینی (LH) در لایه‌های اولیه نقش دارند، اما پس از لقاح، هورمون اچ‌سی‌جی (hCG) یا همان هورمون بارداری است که کنترل اوضاع را به دست می‌گیرد. افزایش ناگهانی و چشمگیر این هورمون در هفته‌های نخست، تحریک شدید بافت تخمدان را به همراه دارد.

این تحریک هورمونی شدید گاهی باعث می‌شود فولیکول‌هایی که قرار بود پس از آزاد شدن تخمک بازجذب شوند، بزرگ شده و به کیست تبدیل گردند. شناخت انواع کیست تخمدان و منشأ فیزیولوژیک آن‌ها به پزشک کمک می‌کند تا رفتارهای بعدی توده را پیش‌بینی کند.

کیست جسم زرد چیست و چه نقشی در حفظ بارداری دارد؟

شایع‌ترین نوع توده عملکردی در هفته‌های ابتدایی، کیست جسم زرد (Corpus Luteum Cyst) نام دارد. این ساختار در واقع بقایای همان فولیکولی است که تخمک بارور شده از آن آزاد شده است؛ جسم زرد وظیفه حیاتی تولید هورمون پروژسترون را تا حدود هفته دهم تا دوازدهم بارداری (زمانی که جفت به طور کامل تشکیل و فعال شود) بر عهده دارد.

گاهی تجمع مایع در این حفره باعث بزرگ شدن آن و شکل‌گیری یک کیست موقت می‌شود. این کیست نه تنها یک عارضه نیست، بلکه ضمانتی برای بقای بارداری در هفته‌های اول محسوب می‌شود و معمولاً تا هفته چهاردهم بارداری به طور خودبخودی تحلیل رفته و ناپدید می‌گردد.

تفاوت کیست طبیعی بارداری با کیست‌های غیرطبیعی

بخش عمده‌ای از مدیریت این وضعیت، به تمایز میان کیست‌های عملکردی (مانند جسم زرد) و کیست‌های نئوپلاستیک یا غیرطبیعی اختصاص دارد. کیست‌های طبیعی دیواره‌ای نازک دارند، درون آن‌ها کاملا از مایع زلال پر شده است و قطری کمتر از ۵ سانتی‌متر دارند.

در مقابل، کیست‌های غیرطبیعی ممکن است پیش از بارداری وجود داشته و تحت تاثیر هورمون‌ها بزرگ‌تر شده باشند. این توده‌ها حاوی اجزای جامد، سپتوم (تیغه‌های داخلی) یا خونریزی هستند؛ برای مثال، کیست تخمدان هموراژیک که ناشی از خونریزی درون کیست است، یا کیست‌های درموئید و آندومتریوما در این دسته قرار می‌گیرند و نیاز به پایش دقیق‌تر دارند.

انواع کیست تخمدان در بارداری

توده‌های تخمدانی در دوران بارداری از نظر بافت‌شناسی و رفتار بالینی به گروه‌های متعددی تقسیم می‌شوند که رویکرد درمانی هرکدام کاملاً متفاوت است. برای درک بهتر این تنوع و ویژگی‌های هرکدام، بررسی جدول زیر بسیار کمک‌کننده خواهد بود:

نوع کیست	ویژگی‌های ساختاری	رفتار بالینی در بارداری	میزان شیوع
کیست جسم زرد	حاوی مایع، دیواره نازک، قطر زیر ۵ سانتی‌متر	تا هفته ۱۴ به طور خودبخودی جذب می‌شود	بسیار شایع (اکثریت موارد)
کیست درموئید (تراتوم)	حاوی بافت‌های چربی، مو، دندان و کلسیم	رشد کند دارد، خطر پیچ‌خوردگی آن بالا است	شایع‌ترین توده خوش‌خیم غیراستروژنی
آندومتریوما (کیست شکلاتی)	حاوی خون قدیمی و غلیظ، متصل به بافت‌های اطراف	معمولاً به دلیل هورمون پروژسترون پایدار می‌ماند	متوسط
سیست‌آدنوم (سروز/موسینوس)	توده‌های بزرگ حاوی مایع آبکی یا موکوسی	می‌توانند بسیار بزرگ شوند و نیاز به جراحی پیدا کنند	کم تا متوسط
توده‌های بدخیم (سرطان)	دیواره ضخیم، اجزای جامد، جریان خون بالا در دپلر	نیاز به مدیریت فوری و بین‌رشته‌ای انکولوژی دارند	بسیار نادر (کمتر از ۱ در ۱۰,۰۰۰ بارداری)

 

دکتر چارلز اوزبون، متخصص ارشد طب مادر و جنین در نیویورک می‌گوید:

«بزرگ‌ترین چالش ما در مواجهه با توده‌های تخمدانی در بارداری، افتراق دقیق توده‌های خوش‌خیمِ نیازمندِ نظر بالینی، از موارد نادری است که پتانسیل بدخیمی دارند؛ سونوگرافی دپلر پیشرفته در این مسیر دقیق‌ترین راهنمای ماست.»

علائم کیست تخمدان در دوران بارداری

در بیشتر موارد، وجود کیست تخمدان هیچ‌گونه علامت ظاهری ایجاد نمی‌کند و مادر تنها از طریق تصاویر سونوگرافی از وجود آن مطلع می‌شود. با این حال، بسته به اندازه، مکان و نوع کیست، بروز برخی نشانه‌های بالینی دور از انتظار نیست.

علائم شایع و خفیف

هنگامی که کیست‌ها اندازه متوسطی دارند (بین ۵ تا ۸ سانتی‌متر)، ممکن است علائمی مبهم و ملایم ایجاد کنند که گاهی با دردهای طبیعی کشیدگی رحم اشتباه گرفته می‌شوند. احساس سنگینی، پر بودن یا فشار مبهم در یک طرف لگن از این جمله‌اند. همچنین، بروز دردهای خفیف و گذرا در زیر شکم به ویژه هنگام تغییر موقعیت بدن، عطسه یا سرفه به دلیل جابجایی جزئی تخمدان تحت تاثیر وزن کیست، در این مرحله کاملاً شایع است و معمولاً با استراحت برطرف می‌شود.

علائم هشداردهنده

برخی نشانه‌ها نشان‌دهنده بروز یک وضعیت اورژانسی در لگن هستند و نباید نادیده گرفته شوند. این علائم به طور ناگهانی ظاهر می‌شوند و شدت بالایی دارند:

• درد شدید، ناگهانی و خنجری در یک طرف زیر شکم که به کمر یا ران پا تیر می‌کشد.
• تهوع و استفراغ مداوم که با تهوع صبحگاهی بارداری متفاوت است و با درد شکم همراه می‌شود.
• سرگیجه، ضعف شدید، رنگ‌پریدگی و غش (سنکوپ) که می‌تواند نشانه افت فشار خون باشد.
• تب بالا همراه با لرز و حساسیت شدید شکم به لمس.
• خونریزی واژینال غیرطبیعی و لکه‌بینی همراه با درد لگنی.

خطر کیست تخمدان در بارداری؛ چه زمانی باید نگران شد؟

بررسی خطر کیست تخمدان در بارداری یکی از اصلی‌ترین دغدغه‌های والدین است. واقعیت این است که خطر واقعی زمانی ایجاد می‌شود که کیست بزرگ‌تر از ۸ تا ۱۰ سانتی‌متر باشد یا ساختار آن تمایل به پارگی و چرخش داشته باشد. در توده‌های کوچک، پتانسیل آسیب بسیار ناچیز است.

آیا کیست برای جنین خطر دارد؟

به طور مستقیم، خود کیست هیچ‌گونه آسیب ساختاری، ناهنجاری جنینی یا اختلال ژنتیکی در رویان و جنین ایجاد نمی‌کند. جنین در کیسه آمنیوتیک و در فضای داخلی رحم به طور کاملاً مجزا در حال رشد است، در حالی که کیست در محیط خارج از رحم و روی بافت تخمدان قرار دارد. خطرات جانبی برای جنین صرفاً زمانی ایجاد می‌شوند که مادر دچار عوارض حاد جراحی یا عفونت‌های شدید سیستمیک ناشی از عوارض کیست شود.

تاثیر کیست بر رشد جنین

کیست‌های کوچک تا متوسط هیچ فضایی از رحم را اشغال نمی‌کنند و تاثیری بر خون‌رسانی جفت ندارند. با این حال، اگر یک کیست غیراستروژنی مانند سیست‌آدنوم به ابعاد بسیار بزرگ (مثلاً بالای ۱۵ سانتی‌متر) برسد، می‌تواند به صورت مکانیکی روی رحم رو به رشد فشار وارد کند. این پدیده در موارد بسیار نادر ممکن است فضای فیزیکی رشد درون‌رحمی را محدود کند، اما سیستم مراقبت‌های پریناتال معمولاً پیش از رسیدن به این مرحله، مداخله مقتضی را انجام می‌دهد.

تاثیر کیست بر روند زایمان

بیشتر کیست‌ها به دلیل نرمی بافت و انعطاف‌پذیری لگن، در طول بارداری به سمت بالای حفره شکم حرکت می‌کنند و راه خروجی زایمان را مسدود نمی‌کنند. اما اگر یک کیست درموئید سنگین یا یک آندومتریومای بزرگ در پایین‌ترین قسمت لگن (پلفیک بریز) قفل شود، ممکن است مانع از نزول سر جنین به داخل کانال زایمان گردد. در این سناریوهای خاص، مکانیسم طبیعی زایمان دچار اختلال شده و اندیکاسیون برای سزارین ایجاد می‌شود.

خطر پیچ‌خوردگی تخمدان

پیچ‌خوردگی تخمدان یا تورشن (Ovarian Torsion)، جدی‌ترین خطر کیست تخمدان در بارداری محسوب می‌شود. وقتی وزن کیست افزایش می‌یابد، تخمدان حول محور رباط‌های نگهدارنده خود می‌چرخد. این اتفاق باعث قطع ناگهانی جریان خون شریانی و وریدی تخمدان می‌شود. خطر تورشن در هفته‌های ۱۰ تا ۱۷ بارداری (به دلیل رشد سریع رحم و جابجایی اندام‌ها) و همچنین بلافاصله پس از زایمان (به دلیل تخلیه ناگهانی رحم) در بالاترین حد خود قرار دارد و یک اورژانس جراحی است.

خطر پارگی کیست

پارگی کیست (Rupture) می‌تواند به صورت خودبخودی یا در اثر ضربه و فشار فیزیکی رخ دهد. اگر یک کیست ساده و کوچک پاره شود، مایع درون آن در حفره لگن پخش شده و ممکن است تنها یک درد موقت ایجاد کند که با مسکن‌های مجاز مدیریت می‌شود. اما پارگی کیست‌های حاوی مواد محرک، مانند محتویات چربی کیست درموئید یا خون غلیظ آندومتریوما، باعث بروز پریتونیت شیمیایی (التهاب شدید پرده شکم) و دردهای زجرآور می‌شود.

خطر خونریزی داخلی

هنگامی که دیواره یک کیست عروقی دچار گسیختگی می‌شود، خونریزی درون‌حفره‌ای (هموپریتونئوم) اتفاق می‌افتد. این وضعیت به سرعت می‌تواند منجر به تحریک شدید صفاق، اتساع شکم و شوک هموراجیک در مادر شود. برای مثال، بیماری را در نظر بگیرید در هفته ۱۴ بارداری با درد حاد شکمی مراجعه کرده و در سونوگرافی وی، تجمع مایع آزاد خونی در لگن ناشی از نشت یک کیست هموراژیک مشهود است؛ در این شرایط، حفظ ثبات همودینامیک مادر اولویت اول تیم پزشکی است.

احتمال زایمان زودرس

عوارض حاد کیست تخمدان مانند پارگی، تورشن یا انجام جراحی‌های اورژانسی در اواخر سه‌ماهه دوم و سه‌ماهه سوم، با تحریک موضعی رحم و آزاد شدن واسطه‌های التهابی (پروستاگلاندین‌ها) همراه است. این فرآیند می‌تواند انقباضات زودرس رحمی را تحریک کند. آمارهای بالینی نشان می‌دهند که مداخلات جراحی اورژانسی در بارداری، ریسک زایمان زودرس را تا حدود ۱۵ درصد افزایش می‌دهند، به همین دلیل مدیریت محافظه‌کارانه همواره در اولویت است.

تشخیص کیست تخمدان در بارداری چگونه انجام می‌شود؟

پایه و اساس تشخیص و ارزیابی توده‌های لگنی در دوران بارداری، روش‌های تصویربرداری غیر‌یونیزان است تا هیچ‌گونه خطری متوجه جنین نشود. تصویربرداری سونوگرافی ترانس‌واژینال و ترانس‌ابدومینال به عنوان خط اول تشخیصی، از دقت بسیار بالایی برخوردار است. ارزیابی دقیق شاخص‌های مورفولوژیک بر اساس معیارهای گروه بین‌المللی تحلیل تومورهای تخمدان (IOTA) به ما اجازه می‌دهد تا با ضریب اطمینان بالایی، خوش‌خیم یا بدخیم بودن توده را تعیین کنیم.

در مواردی که سونوگرافی به دلیل بزرگ بودن بیش از حد رحم یا موقعیت خاص توده نتواند جزییات دقیق بافتی را نشان دهد، تصویربرداری ام‌آر‌آی (MRI) بدون تزریق ماده حاجب (گادولینیوم)، ایمن‌ترین و دقیق‌ترین ابزار تکمیلی در سه‌ماهه دوم و سوم است.

درمان کیست تخمدان در بارداری

رویکرد استاندارد در مواجهه با درمان کیست تخمدان در بارداری، «انتظار مراقبتی» یا مدیریت محافظه‌کارانه است. پزشک با انجام سونوگرافی‌های سریال در فواصل چند هفته‌ای، سیر تغییرات اندازه و شکل کیست را زیر نظر می‌گیرد. تجویز استراحت نسبی، اجتناب از فعالیت‌های فیزیکی شدید و چرخش‌های ناگهانی بدن، و استفاده از مسکن‌های ایمن مانند استامینوفن، بخش اصلی این استراتژی را تشکیل می‌دهند.

آیا با وجود کیست تخمدان می‌توان زایمان طبیعی داشت؟

پاسخ به این سوال در اکثریت قریب به اتفاق موارد، مثبت است. وجود یک کیست تخمدان ساده یا حتی توده‌های خوش‌خیم با ابعاد کوچک تا متوسط، هیچ‌گونه تداخلی با مکانیسم زایمان طبیعی (NVD) ایجاد نمی‌کند. تا زمانی که توده در سونوگرافی‌های اواخر بارداری خارج از فضای لگن حقیقی و در بخش‌های بالایی شکم قرار داشته باشد، مسیر خروجی جنین کاملاً باز است و فرآیند زایمان می‌تواند به طور طبیعی و تحت پایش مداوم قلب جنین پیش برود.

تنها در شرایطی که کیست به دلیل وزن بالا یا چسبندگی‌های شکمی، در کف لگن پشت رحم (بن‌بست دوگلاس) قرار گرفته باشد و با معاینه بالینی مشخص شود که مانع از نزول سر جنین به داخل کانال زایمان است، روش سزارین انتخاب می‌شود. در این موارد، جراح این فرصت را دارد که هم‌زمان با به دنیا آوردن نوزاد، اقدام به برداشتن کیست (سیستکتومی) نیز بنماید تا بیمار از یک جراحی مجزا در آینده بی‌نیاز شود.